Nr 11  * 12 listopada 2009                                                 


Jan Koziar


Stanisław Szczepanowski

twórca polskiego przemysłu naftowego,

wybitny przedstawiciel polskiej filozofii czynu


Urodzony w Wielkolpolsce a wykształcony za granicą Stanisław Szczepanowski (1846 - 1900), zbudował podstawy polskiego przemysłu naftowego wyrywając społeczność galicyjską z nędzy i marazmu. Był inicjatorem wielu innych przedsięwzięć gospodarczych i społecznych. Był filozofem rozwijającym polską filozofię czynu i jednocześnie realizatorem tejże filozofii w praktyce. Był autorem głębokich analiz funkcjonowania i rozwoju społeczeństw. Bolesław Prus pisał o Szczepanowskim, że: patrzy on tak w mechanizm życia społeczeństwa, jak patrzy zegarmistrz w skomplikowany dla laików mechanizm zegarka.


W poszukiwaniu fundamentów

Stanisław Szczepanowski po studiach w Wiedniu, Paryżu i Londynie, po sukcesach odniesionych w brytyjskim Ministerstwie ds. Indii, gdzie zajmował się planowaniem systemu komunikacji na subkontynencie indyjskim, wraca w 1879 roku do kraju by swoją wiedzą, doświadczeniem i głębokimi przemyśleniami służyć Polsce.

W czasie pobytu za granicą Szczepanowski starał się zgłębić europejskie kultury i prądy umysłowe stanowiące siłę motoryczną społeczeństw zapoznał się z nimi perfekcyjnie.

Przyswoiłem sobie, o ile można, duszę każdego narodu tak, że o mało, że nie potrafię zapatrywać się na świat i czuć dowolnie, jako Niemiec, jako Francuz, jako Anglik pisał.

Z prądów umysłowych wybrał pozytywizm. Jednakże najgłębszy podkład motywacyjny i metodyczny znalazł w polskiej filozofii narodowej - filozofii czynu rozwijanej w dobie romantyzmu zarówno przez naszych filozofów Karola Libelta, Bronisława Trentowskiego i Augusta Cieszkowskiego jak i przez naszych wieszczów Adama Mickiewicza, Juliusza Słowackiego i Zygmunta Krasińskiego, którzy operując językiem poezji osiągali nie mniejszy poziom filozoficznej głębi.


Spójność romantyzmu i pozytywizmu

Szczepanowskiego można by uważać za człowieka, który pogodził romantyzm z pozytywizmem, gdyby nie to, że samo Towarzystwo Filomatów, z którego wyszedł Mickiewicz było ugrupowaniem na wskroś pozytywistycznym i to w czasie, kiedy pozytywizm jako kierunek jeszcze nie istniał. Gdyby nie to, że Cieszkowski był autorem popularnych na Zachodzie prac z zakresu ekonomii i inicjatorem wielu przedsięwzięć o jak najbardziej praktycznym znaczeniu. Gdyby wreszcie nie to, że przeciwieństwa między obu kierunkami były pozorne i wynikały jedynie z niezrozumienia wzajemnych między nimi powiązań. Polski romantyzm był romantyzmem społecznym i siłą rzeczy pociągał za sobą działania pozytywistyczne.

Sam Szczepanowski pisze, że: Nasi poeci wzrośli w atmosferze całej wiedzy europejskiej oni tylko nie chcieli przyrodniczego fatalizmu wnieść w świat ludzki, ale w wykonaniu wiedzę uznawali. Wiedza i nauka to broń a my duchem, który nią włada - cytuje Krasińskiego. Ten fatalizm to m.in. pozorny determinizm ekonomiczny tzw. ekonomizm krytykowany przez Jana Pawła II w Laborem Exercens, a który doskonale znamy zarówno w wydaniu marksistowskim jak i liberalnym.


Nowa ekonomia, nowe stosunki pracy

Uzbrojony w taką filozofię, i ogromną energię wywołał Szczepanowski w zaspanej Galicji, do której przyjechał, prawdziwe trzęsienie ziemi. Wywołał w przenośni publikując głośną pracę Nędza Galicji i wywołał dosłownie, jako że dudnienie jego świdrów udarowych wiercących za ropą” w Beskidach Wschodnich rozlegało się echem w całym zaborze austriackim a nawet poza nim.

Szczepanowski tworzył w Galicji nie tylko nową ekonomię, ale i nowe stosunki pracy, niespotykane na kontynencie europejskim. Melchior Wańkowicz w swej książce Sztafeta rzecz o polskim pochodzie gospodarczym (1939) cytuje wspomnienia pewnego borysławianina:

Kiedym tylko przeszedł z Borysławia za dział gór i schodziłem w dół ku Schodnicy, czułem się, jakbym schodził w jakiś inny świat między ludzi wesołych, ubranych, sytych, patrzących jakimiś jasnymi oczami.

Sam Szczepanowski pisał:

Popatrzcie na Słobodę, na kopalnie zachodnio-galicyjskie pod wpływem polskim i obywatelskim i porównajcie z tym piekłem wyuzdanych namiętności w Borysławiu i Polanach, pod wpływem obcoplemiennych wyzyskiwaczy.

Wańkowicz relacjonuje dalej, jak to jeden z ludzi Szczepanowskiego, kierownik robót, zapytany, jak mu się układają stosunki z robotnikami odpowiedział wesoło:

A jak mają się układać? Chodzę w tej samej bluzie błękitnej, co i oni. Razem pracujemy.

Autor Sztafety stwierdza dalej: Stosunek do robotnika przeszedł niejako w testamencie.(...)... ten przemysł odznaczał się zawsze ścisłym związkiem między robotnikiem a przemysłowcem. Tak już został zapoczątkowany.

Tradycja ta kontynuowana była m.in. przez Mariana Wieleżyńskiego w stworzonej przez niego spółce pracowniczej Gazolina, która wyprzedziła o ponad pół wieku obecny amerykański akcjonariat pracowniczy. Była ona również żywa w czasie budowania COPu.


Odpowiedź krakowskiej szkole historycznej

W atmosferze przygnębienia, jakie zapanowało po upadku Powstania Styczniowego rozwinęła się tzw. krakowska szkoła historyczna przeciwstawiająca się polskiemu romantyzmowi. Szczepanowski zauważa, że problemem polskim nie był przerost uczuć, ale niedostatek rozwagi i umiejętności potrzebnych do osiągania zamierzonych celów. W rocznicę Powstania przemawia w swoim naftowym mateczniku - Schodnicy do swych pracowników, krytykując teorie krakowskich profesorów. A mówi do ludzi, którzy jak mało kto w kraju rozumieją o co chodzi. Rozumieją, bo jak stwierdza mówca:

Jeżeli gdzie w Polsce, to tutaj mamy adeptów cyrkla, wagi i miary, oka i szkiełek mędrca, bo przemysł naftowy w niezwykłej mierze wymaga kombinacji całego szeregu nauk: geologii, chemii, matematyki i mechaniki i ich umiejętnego i praktycznego zastosowania.

A wszystko to było głęboko motywowane - o wiele głębiej niż samo dążenie do zysku.


Kapitalizm racjonalny i irracjonalny

W ramach rozprawiania się z ekonomizmem autor wyprzedził znanego socjologa niemieckiego Maxa Webera w wyróżnianiu i określaniu tzw. kapitalizmu racjonalnego, u podstaw którego musi stać odpowiednia kultura umysłowa a nie prymitywna „żądza zysku. Pisze on prawie dokładnie tak, jak później Weber:

Nie ma pospolitszej i grubszej myłki jak ta, która przypuszcza, że rozwój sił ekonomicznych jest wyłącznie wpływem egoizmu, łakomstwa i chciwości. (...) Chciwość i łakomstwo mogą prowadzić do lichwy, do gry giełdowej, do stolika z kartami, do polowania za posagami, za synekurami, do sprzedawania nazwiska na parawan brudnych interesów, ale przenigdy do rozwoju ekonomicznego (...) Rozwój ekonomiczny nigdzie na świecie jeszcze się nie pojawił bez współudziału przynajmniej rzetelności, uczciwości, pracowitości i umiejętności(...)

Podkreśla, że: W martwym społeczeństwie naczelnym prawem jest egoizm.

Podczas gdy jak wiemy- według liberałów społeczeństwo takie ma być społeczeństwem najbardziej żywotnym.

Rzuca też kapitalną uwagę: ...nie rozumiałem nigdy, dlaczego człowiek szlachetny miałby być z przyrodzenia niedołężnym i nieobrotnym i nie mógł sobie przyswoić (...) śmiałości rozbójnika, umiejętności spekulanta i wytrawności wyzyskiwacza, tym się tylko od nich różniąc, żeby owoce swego działania obracał nie na niegodne i daremne zadanie nasycenia własnych wilczych apetytów, ale aby cząstkę swej duszy zostawił w dziele, którego rdza nie dotknie, a mól nie zniszczy i które służyć będzie późnym pokoleniom!

Czyż ilustracją tego nie jest Hipolit Cegielski, menedżerowie ruchu spółdzielczego we wszystkich trzech zaborach, budowniczowie przemysłu w zaborze rosyjskim i późniejsi budowniczowie COPu, no i oczywiście sam Szczepanowski?

Autor przyrównuje obrazowo społeczeństwo kierujące się wyłącznie żądzą zysku (weberowski kapitalizm irracjonalny) do organizmu gnijącego, w którym działają same siły rozkładu. Zaś społeczeństwo kierujące się zasadami wyższymi przyrównuje do organizmu żywego, rozwijającego się.


Reguły rozwoju cywilizacji

Szczepanowski opisuje reguły rozwoju cywilizacji światowej poprzez wzajemne oddziaływanie kultur narodowych i kosmopolitycznych. Każda kultura kosmopolityczna wyjaśnia - ma swój początek w pewnej przodującej w danym czasie kulturze narodowej, która staje się kosmopolityczną już w fazie swego rozkładu. Kultury narodowe nie powinny odrzucać w całości kultur kosmopolitycznych Powinny odrzucać tyko ich negatywne cechy a cechy dobre przyswajać i rozwijać na własnym gruncie. Cechy negatywne stanowią oczywiście zagrożenie. Autor ostrzega:...każdy prąd cywilizacyjny niesie z sobą równocześnie pierwiastki siły i pierwiastki zarazy. Stąd fatalna konieczność, że naród, który nie umie sobie przyswoić sił cywilizacyjnych, ginie na zarazę cywilizacji.

Nie znając jeszcze dzisiejszego przykładu kultur i ekonomii krajów dalekowschodnich pisze:

Wszystkie wielkie narody historyczne łączyły te dwa przymioty: tj. poczucie narodowe z chęcią, ze skwapliwością uczenia się od innych, wiedząc, że zachować mogą swoją wyższość jedynie wtedy, jeżeli, nie wyrzekając się własnej oryginalności, zechcą czerpać jak najobficiej ze skarbnicy wiedzy powszechnej.


Konieczność pluralizmu kultur narodowych

W nawiązaniu do dorobku filozofii polskiej autor podkreśla konieczność występowania pluralizmu kultur narodowych. Narody poprzez swe kultury spełniajążne misje w historii podobnie jak jednostki poprzez swe zróżnicowanie spełniajążne funkcje w społeczeństwie. Poczucie wartości własnej kultury i jej swoistej misji nie może się wiązać z poczuciem bezwzględnej wyższości, z nacjonalizmem czy szowinizmem (to właśnie wymyślono w Polsce). Zacytujmy:

O Jehowie Starego Testamentu można było przypuszczać, że się egoistycznie opiekuje tylko jednym narodem. Kościoły narodowe mogą mieć Prusacy, Anglicy, i Moskale, których patriotyzm jest tylko uświęceniem egoizmu narodowego, ale nie nasz naród, który, jak nas poucza Krasiński, u każdego narodu uznaje jakąś myśl od Boga zesłaną, która się staje tego narodu posłannictwem i przeznaczeniem, a który w harmonii wszystkich myśli Bożych widzi przyszłą harmonię całej ludzkości.

I autor dodaje:

Jeżeli jesteśmy narodem wybranym, to tylko dlatego, że ta myśl uniwersalna u nas najprzód dojrzała.

Natomiast współcześni mu Anglicy jak pisze - wyróżniają się w ekonomii, Niemcy w nauce, Francuzi w sztuce.


Polska formuła europejska

Z powyższym rozumieniem znaczenia kultur narodowych wiąże się polska formuła europejska. Idea federacji czy też unii europejskiej jest integralną częścią filozofii polskiej. Idea ta kształtowała się w opozycji do Trójprzymierza, tej swoistej europejskiej unii państw rządzonych przy pomocy biurokracji i w opozycji do własnych społeczeństw.

Polska idea unii europejskiej jest ideą unii narodów i oparta jest na braterstwie ludów a nie na braterstwie biurokracji. Europejska Wiosna Ludów z 1848 roku związana jest w dużej mierze z tą właśnie ideą i z polską praktyką walki narodowo-wyzwoleńczej. Hasło Za waszą wolność i naszą” realizowane w praktyce nawet na kontynencie amerykańskim przez Kościuszkę i Pułaskiego jest symbolem polskiej formuły współpracy z innymi narodami.

System biurokratyczny może z powodzeniem współdziałać z formalnie zaprowadzoną demokracją, która tym samym jest demokracją pozorną. Szczepanowski zwraca uwagę, że w Europie wszystkie państwa (nie wyłączając republikańskiej Francji) są państwami biurokratycznymi, za wyjątkiem Anglii, która oparta jest na samorządzie. Autor pisze:

W ustroju biurokratycznym, opartym na pojęciu nieomylności biurokratów, którym przecie urząd daje rozum a przyrodzonej ograniczoności obywatelstwa pedagogiem jest płatny czynownik, narzucający obywatelstwu, od którego otrzymuje płacę, pewien szablon edukacyjny i nie troszczący się o potrzeby i właściwości społeczeństw (...)

W społeczeństwach wolnych, pedagogiem jest każdy ojciec rodziny, dbający o wychowanie swoich synów i córek, pedagogiem jest mimo swej woli każdy mąż, stojący na świeczniku społecznym świecący swoim przykładem na złe czy na dobre, pedagogiem wreszcie każdy obywatel poczuwający się do odpowiedzialności obywatelskiej, bo nawet nie mający rodziny, powinien wychować siebie samego na użytecznego członka społeczeństwa (...)

I dalej przeciwstawia:

Społeczeństwo plutokratyczne i biurokratyczne nie tylko obniża poziom charakterów w całym społeczeństwie, ale specjalnie poniża stan nauczycielski, redukując go do rzeczy kupnej za pieniądze, rangi i tytuły. (...)

Społeczeństwa wolne więcej zawsze kładą nacisku na wyrobienie charakteru, społeczeństwa zaś biurokratyczne na wiedzę lub raczej wytresowanie w wiedzy.

Autor przypomina, że:

W Polsce panującym był duch organizowania państwa na podstawie poczucia obowiązku, na podstawie dobrej woli, na podstawie wolności.

Zgodnie zatem z polską formułą, zjednoczona Europa ma być unią narodów zachowujących swe odrębności kulturowe i opartych na samorządzie i odpowiedzialności obywatelskiej.


Istota i zadania kultury polskiej

Tuż przed powstaniem Solidarności Bohdan Urbankowski wydał dwie książki: Myśl romantyczna i Absurd, ironia, czyn. Pokazuje w nich jak sam pisze wyjątkowość myśli polskiej na tle europejskiej filozofii człowieka. Po załamaniu się oświeceniowego racjonalizmu filozofia europejska pogrążyła się w kryzysie, na tle którego polska filozofia czynu prezentuje się bardzo korzystnie, co autor szczegółowo wykazuje. W gruncie rzeczy prezentuje się korzystnie i bez tego tła.

Zobaczmy jak Szczepanowski charakteryzuje krytycznie i porównawczo współczesne jemu kierunki europejskie:

Zola i naturaliści w tysiącznych tomach udowadniają nam, że błoto kala i śmierdzi. Jaki to niezwykły dar spostrzegawczy!

Schopenhauer i Hartmann i inni pesymiści odkryli, że dla błota żyć nie warto. Jaka to głęboka refleksja!

Dostojewski i Tołstoj zwiastują, że błoto jest wyrokiem odwiecznej Opatrzności, że zatem grzechem jest bronić się przeciwko niemu, tylko trzeba znieść wszystko złe z rezygnacją, bo taka jest wola Boża. Jaki to szczyt natchnienia religijnego!

Lassale, Marx i socjaliści niemieccy na mocy niechybnych wywodów logicznych, przyszli do wniosku, że błoto nie powinno być przywilejem tylko samych od losu faworyzowanych ...

Tymczasem zgodnie z polską filozofią czynu z błotem trzeba walczyć.

Autor dokonuje ciekawych zestawień mentalności niemieckiej i polskiej. Niemcy według niego wykazują skłonność do analizy, Polacy do syntezy.

Niemiec musi nadzwyczajnie cierpliwą pracą pokonywać naprzód trudności, by po mozoleniu się wieloletnim, z tych szczegółów przejść do pojęcia ogólnego. Polak przeciwnie trzeba go zainteresować w ogólności, pokazać przedmiot cały, zagrzać go i wtenczas własną zdolnością, własną pracą pokona te szczegóły.

Niemcy zafascynowani perfekcjonizmem nie zawsze zwracają uwagę czy służy on dobrym czy złym celom. U Polaków ten ostatni aspekt stoi na pierwszym miejscu. Łatwość służenia złym celom wynika u Niemców również z innych okoliczności. Autor zapytuje:

A czyż Schillera teoria rozdziału ideału i rzeczywistości, nie umożliwia tego zjawiska tak typowego u Niemców, człowieka osobiście szlachetnego, służącego złej sprawie? Schiller tym ludziom z góry dał rozgrzeszenie, bo czyż każdy z nich nie zachował swoich ideałów, których cechą przecie jest to, że są niemożliwe do urzeczywistnienia!

Niemiec uznaje argument siły i korzy się przed nią, Polak nie. W ujęciu historyków niemieckich historia przedstawia się jako szereg zwycięskich gwałtów.

Zakończmy następującym zestawieniem:

Istotą zapatrywania niemieckiego jest zatarcie granicy złego i dobrego. Tryumfujące zło, gwałt zwycięski nazywa się koniecznością, poddanie się konieczności rozumem.

Dla Polaka pomiędzy złem i dobrem leży przepaść, której żadne zwycięstwa, żadne rozumowania wypełnić nie mogą.

Niemcy przodują jednak w innych dziedzinach:

Tak jak Polak ma elementarny pociąg do sprawiedliwości, tak Niemiec ma go do Erkenntniss poznania wszechrzeczy. To poznanie, o ile odnosi się do formy, wytwarza sztukę. Poznanie wiedzy i piękności zaspakaja najgłębsze aspiracje Niemca, dlatego jego ewangelię mogą wyrażać Goethe i Schiller, bo oni mu tylko zwiastowali jego zdolność naczelną, (...) jego misję narodową. Tysiączne ustępy z ich dzieł odnoszą się do tej misji, wcielają się ciągle w czyn i tysiące Niemców pobudzają do skutecznej i dobroczynnej działalności.

Podsumowując: Podstawą filozofii polskiej jest wyzwolenie się z różnego rodzaju fatalizmów i postawienie granicy między przyrodniczym determinizmem a sferą ludzkiej działalności, gdzie działa ludzka wola. Dobrze rozpoznane rzeczywiste prawa natury są narzędziami w rękach człowieka. Fałszywe determinizmy są pętami. Wola ludzka musi być jednak podporządkowana rygorom etycznym. Dlatego należy wyraźnie odróżniać dobro od zła. Zło trzeba zwalczać a nad realizacją dobra pracować. Dla rozwoju cywilizacji ogólnoludzkiej konieczny jest harmonijny pluralizm kultur narodowych opartych na patriotyzmie a wolnych od nacjonalizmów i szowinizmów. Unia europejska powinna być unią narodów a nie kierujących się swoimi interesami biurokracji. Podstawą ustrojów powinien być samorząd obywatelski a nie biurokracja. Promowanie powyższych zasad jest jednocześnie zadaniem kultury polskiej.


Zasady pedagogiki polskiej

Szczepanowski zajmował się też szczegółowo celami, treścią i metodami kształcenia. Za główny cel pedagogiki polskiej uważa zgodnie z filozofią polską kształtowanie charakteru a więc nauczanie naszych romantycznych tzw. prawd żywych, czyli treści motywujących i norm postępowania. Model taki był realizowany w praktyce w Liceum Krzemienieckim, któremu autor poświęca cały artykuł. Szczepanowski sformułował cztery zasady pedagogiki polskiej:

1. Rozumienie, że pomiędzy złem a dobrem leży przepaść

2. Wiara w zwycięstwo dobrej sprawy

3. Dzielność w dobrej sprawie

4. Czynna propaganda idei narodowej przykładem, życiem i słowem


Zwornik kultury narodowej

Prace Stanisława Szczepanowskiego miały swego czasu szeroki odbiór. Wspomina Wańkowicz: Na naszych kółkach samokształceniowych czytaliśmy na głos Szczepanowskiego. Na pierwszej stronie książki był portret pana w wysokim kołnierzyku, o jasnym czole, który nam opowiadał o nędzy Galicji. Ważyliśmy gorzko, w sztubackich zaciekliwych dyskusjach, tę nędzę w jednej ręce, te swobody galicyjskie w drugiej.

Prace te miały istotny wpływ na gospodarczą odbudowę Polski międzywojennej. W szczególności na budowę COPu. Lwowska Kuźnia Nowych Myśli przy ulicy Sapiehy 3, w której pracował Ignacy Mościcki, to instytucja opatrzona stworzoną przez Szczepanowskiego nazwą.

Dzisiaj o Szczepanowskim mówi się niewiele. Obok wspomnianych prac Bohdana Urbankowskiego ukazała się nieco wcześniejsza od nich książka Stefana Bratkowskiego Skąd przychodzimy?, w której autor opierając się na żmudnych studiach biograficznych rozprawia się z obiegowymi poglądami o przeciwstawności romantyzmu i pozytywizmu. W opracowaniach powyższych brak Szczepanowskiego.

Bohdan Urbankowski widzi w polskiej filozofii czynu program dalej aktualny a pisze o tym jeszcze przed powstaniem Solidarności. Tym bardziej aktualny jest on dzisiaj w dobie głębokiego kryzysu wewnętrznego i kryzysu stosunków ze światem zewnętrznym, zwłaszcza na styku z jednoczącą się na swój sposób Europą.

Zapomniany dorobek Szczepanowskiego jest brakującym ogniwem w próbach reaktywowania myśli polskiego romantyzmu. Jest zwornikiem między naszymi intelektualnymi i praktycznymi osiągnięciami XIX wieku a ich późniejszą kontynuacją. Jest wreszcie najlepszym przykładem jak polską filozofię czynu realizować w praktyce.


Jan Koziar




Publikowane węższej formie w Naszym Dzienniku (27. X. 2000)

w stulecie śmierci St. Szczepanowskiego.

W obecnej formie publikowane w Nowym Kurierze kanadyjskim

w czasie późniejszym (data do odtworzenia)



home

Dokument przekształcony na HTML

za pomocą Pajączek NxG Professional v5.9.1